सायकलची ‘ट्रिंग-ट्रिंग’ झाली शांत… बदलला काळ, हरवला जिव्हाळा!

रत्नागिरी/अजय सावंत : “ट्रिंग… ट्रिंग…!” सायकलच्या घंटीचा हा मंजुळ आवाज एकेकाळी प्रत्येक गाव, वाडी, गल्ली आणि शहराच्या दैनंदिन जीवनाचा अविभाज्य भाग होता. शाळेत जाणारी मुले, दूधवाले, वर्तमानपत्र विक्रेते, पोस्टमन, शिक्षक, शेतकरी आणि नोकरदार अशा सर्वांच्या प्रवासाचे प्रमुख साधन म्हणजे सायकल. मात्र गेल्या पन्नास वर्षांत काळ बदलला, तंत्रज्ञान बदलले आणि सायकल संस्कृतीही हळूहळू इतिहास जमा होत गेली.

एकेकाळी सायकल ही केवळ प्रवासाचे साधन नव्हती, तर कष्ट, स्वावलंबन, शिस्त आणि साधेपणाचे प्रतीक मानली जात होती. अनेक कुटुंबांसाठी सायकल ही पहिली मोठी मालमत्ता असे. घरात सायकल असणे ही प्रतिष्ठेची बाब समजली जायची. गावातील बाजार, शाळा, नोकरी, शेतीची कामे किंवा सामाजिक कार्यक्रम, प्रत्येक ठिकाणी सायकलचीच साथ असायची.

सकाळच्या वेळी दूधवाला सायकलवरून दूध पोहोचवत असे, वर्तमानपत्र विक्रेता घराघरांत बातम्या देत असे, तर पोस्टमन काका सायकलची घंटी वाजवत पत्र घेऊन दारात उभे राहत. विद्यार्थ्यांसाठी मैलोनमैलचा प्रवास सायकलवरून करणे ही रोजची बाब होती. त्या काळात सायकलने माणसांना केवळ एका ठिकाणाहून दुसऱ्या ठिकाणी पोहोचवले नाही, तर नातीही जोडली.

‘पोस्टमन काकांची ट्रिंग-ट्रिंग’ म्हणजे आनंदाची चाहूल

घराबाहेर सायकलची घंटी ऐकू आली की कुटुंबातील प्रत्येकजण उत्सुकतेने दाराकडे धावत असे. नोकरीचे पत्र, परदेशातून आलेला निरोप, सणांच्या शुभेच्छा किंवा एखादी आनंदाची बातमी पोस्टमन काकांच्या हातूनच घरी पोहोचायची. त्या एका “ट्रिंग-ट्रिंग”मध्ये आशा, आपुलकी आणि भावनांचा अनमोल ठेवा दडलेला असायचा.

मात्र मोबाईल, इंटरनेट, ई-मेल आणि सोशल मीडियाच्या युगात पत्रव्यवहार जवळपास संपुष्टात आला आहे. त्यामुळे पोस्टमन काकांची सायकल आणि तिची ओळखीची घंटीही आता क्वचितच ऐकू येते.

आज वेगवान जीवनशैलीमुळे मोटारसायकल, कार आणि इलेक्ट्रिक वाहनांचा वापर झपाट्याने वाढला आहे. शहरांमधील वाढती वाहतूक, बदललेली जीवनशैली आणि वेळेची धावपळ यामुळे सायकलचा दैनंदिन वापर मोठ्या प्रमाणात कमी झाला आहे. नव्या पिढीला सायकलपेक्षा आधुनिक वाहनांचे आकर्षण अधिक वाटू लागले असून, घरासमोर महागडी वाहने उभी असणे हे प्रतिष्ठेचे प्रतीक मानले जाऊ लागले आहे.

मात्र दुसरीकडे प्रदूषण, हवामान बदल आणि इंधन संकट यांसारख्या जागतिक समस्यांमुळे अनेक देश पुन्हा सायकलकडे वळत आहेत. सायकल हा पर्यावरणपूरक, आरोग्यदायी आणि किफायतशीर प्रवासाचा सर्वोत्तम पर्याय असल्याची जाणीव वाढत आहे. भारतातही काही शहरांमध्ये सायकल ट्रॅक, सायकल शेअरिंग आणि फिटनेससाठी सायकल वापरण्याला प्रोत्साहन दिले जात असले, तरी ती अजून सर्वसामान्यांच्या दैनंदिन जीवनाचा अविभाज्य भाग बनलेली नाही.

काळ बदलला… आठवणी मात्र कायम

आज मोबाईलवर काही सेकंदांत संदेश पोहोचतात. मात्र पत्राची आतुरतेने वाट पाहण्याचा आनंद, पोस्टमन काकांच्या सायकलच्या घंटीचा आवाज आणि सायकलवरून केलेल्या प्रवासातील जिव्हाळा नव्या पिढीला अनुभवता येणार नाही. सायकल ही केवळ दोन चाकांची गाडी नव्हती; ती एका पिढीच्या संघर्षाची, मेहनतीची, साधेपणाची आणि मानवी नात्यांची साक्ष होती.

विकासाच्या वाटेवर पुढे जात असताना पर्यावरणपूरक सायकल संस्कृती, आरोग्यदायी जीवनशैली आणि माणुसकीचा जिव्हाळा जपणे ही काळाची गरज आहे. कारण काही गोष्टी केवळ आठवणी नसतात, त्या समाजाच्या संस्कृतीचा अविभाज्य वारसा असतात. “ट्रिंग-ट्रिंग”चा तो आवाज आज जरी विरळ झाला असला, तरी तो अनेकांच्या मनात अजूनही तितक्याच प्रेमाने घुमत आहे.