राजापूर : काही साहित्यकृती वाचकाला आनंद देण्यासाठी जन्माला येत नाहीत; त्या माणसाच्या अंतरात्म्याची झडती घ्यायला जन्म घेतात. शेवंता ही अशीच एक कादंबरी आहे. शरद यशवंत नवाळे यांनी लिहिलेली शेवंता ही कथा नव्हे,ती एका स्त्रीच्या आयुष्यावर कोरलेली जिवंत जखम आहे. पहिल्याच पानापासून ही कादंबरी वाचकाला वाचक म्हणून नाही, तर साक्षीदार म्हणून उभी करते. इथे शब्द मनोरंजन करत नाहीत; ते माणुसकीची परीक्षा घेतात.
ग्रामीण स्त्रीजीवनाच्या काळोख्या सावल्या, दडपलेल्या आक्रोशाचा न बोलणारा थरकाप, आणि जगण्याच्या नावाखाली रोज मार खाणाऱ्या संवेदनांची राख हे सगळं नवाळे इतक्या निर्भीड, इतक्या निर्दय प्रामाणिकपणे समोर ठेवतात की साहित्याचा गंभीर अभ्यास करणाऱ्या समीक्षकालाही पुढचं वाक्य वाचण्याआधी श्वास सावरावा लागतो. कारण शेवंता ही शब्दांची रचना नाही; ती उघड्या, रक्तबंबाळ जखमांवरून चालणारी एक असह्य यात्रा आहे.
समीक्षण करताना मनात निर्माण होणारी अस्वस्थता, घुसमट आणि वेदनेची धग सहज सहन होणारी नाही. काही क्षण असे येतात की अक्षरं धूसर होतात, ओळी हलू लागतात, आणि मन स्वतःलाच प्रश्न विचारू लागतं.आपण ज्या समाजात राहतो, तो खरंच माणसांचा आहे का? कारण शेवंताचं जग म्हणजे अंधारातून अंधाराकडे नेणारी, दमछाक करणाऱ्या पावलांची वाट आहे. तिच्या आयुष्यातील प्रत्येक यातना कल्पनेतून आलेली नाही; ती आजही हजारो स्त्रियांच्या नि:शब्द रडण्याचा जिवंत दस्तावेज आहे.
घराच्या उंबरठ्यावरून शेवंताला बाहेर फेकण्याचा प्रसंग हा केवळ कथानकातील वळण नाही; तो मराठी साहित्यातील सर्वांत असह्य आणि विदीर्ण करणाऱ्या क्षणांपैकी एक आहे. त्या वेळी शेवंताचे डोळे आरोप करत नाहीत; ते फक्त प्रश्न विचारतात.कोणत्या अपराधासाठी? कोणत्या पापासाठी? आणि उत्तरात तिला मिळते ती माणुसकीचं शेवटचं कणही न उरलेली थंड, निस्तेज नजर. हा प्रसंग वाचताना अंगावर शहारे येतात, मस्तकाची आग तळपत जाते, आणि मानव म्हणून स्वतःचीच लाज वाटते.
यानंतर सुरू होतो तिचा प्रवास जो कोणत्याही कादंबरीतील प्रवास नसून थेट अग्निपरीक्षा आहे. तप्त कातळांवर, कडेवर मुलाला घेऊन चालणारी शेवंता हे मातृत्वाचं सर्वांत विदीर्ण, तरीही सर्वांत पवित्र रूप आहे. दगड तापून लाल झालेले आहेत, आकाश अंगावर कोसळत आहे, भूक शरीरातला शेवटचा थेंबही शोषून घेत आहे.तरीही तिचे पाय थांबत नाहीत. कारण तिच्या जगण्यात आता स्वतःपेक्षा मोठं एकच सत्य उरलेलं असतं.मुलगा जगायला हवा. हा प्रसंग वाचताना हाडापर्यंत थंडी शिरते, श्वास अडखळतो, आणि अंगावर शिसारी उठते. ग्रामीण वास्तवाचं इतकं जळणारं, थरकाप उडवणारं चित्रण करण्याची ताकद फारच थोड्या लेखकांकडे असते, आणि नवाळे त्या मोजक्या लेखकांत ठामपणे उभे राहतात.
संपूर्ण कादंबरीतील सर्वांत विदीर्ण करणारा क्षण म्हणजे दरीत कोसळण्याचा प्रसंग. त्या एका दृश्यात शब्द अपुरे पडतात, आवाज हरवतो, आणि हृदय काही क्षण धडधडणं विसरतं. मुलाचे थरथरणारे हात, शेवंताचा जीवघेणा आकांत, दरीचा भयावह अंधार, आणि क्षणात पायाखालची जमीन निसटणं,हे सगळं इतकं जिवंत उभं राहतं की ते वाचकाच्या मनावर कायमचा ओरखडा उमटवून जातं. त्या क्षणी मनात एकच वाक्य ठसठसत राहतं. “हे लिखाण नाही; ही एक जिवंत किंकाळी आहे.”
तरीही शेवंता ही केवळ दुःखाची कादंबरी नाही; ती पुनर्जन्माचीही यात्रा आहे. नवलादेवीच्या मंदिरात उमलणारं तिचं नवं आयुष्य म्हणजे वेदनेतून जन्मलेली जिद्द आहे. एका वृद्ध माऊलीचे हात, तिच्या डोळ्यांतील न बोलणारी करुणा, आणि शेवंताच्या आयुष्यात पहिल्यांदाच डोकावणारी आशेची तांबडी किरणरेषा हा भाग स्त्री-अस्तित्वाच्या इतिहासात नवा प्रकाश टाकतो. समाजशास्त्र, लोकजीवन आणि ग्रामीण स्त्रीभावनेचा अभ्यास करणाऱ्यांसाठी हा भाग केवळ साहित्य नाही; तो संशोधनाचा धगधगता दस्तावेज ठरतो.
समीक्षणात्मक दृष्टिकोनातून पाहिल्यास शेवंता ही कादंबरी साहित्यकृतीपेक्षा अधिक आहे. ती भारतीय ग्रामीण स्त्रीजीवनातील अंधारलेलं सत्य काळाच्या दैनंदिनीत नोंदवणारी धगधगती नोंद आहे. नवाळे यांनी वास्तवाच्या धगेला शब्दांची धार दिली आहे, आणि त्या धारेला मानवी जिवाची थरथर चिकटलेली आहे. म्हणूनच कादंबरी वाचून झाल्यावर मन रिकामं होतं, डोळे ओलसर होतात, आणि आत्मा काही काळ निःशब्द बनून बसतो. ही कथा विसरण म्हणजे स्वतःलाच विसरणं इतकी ती मनात खोलवर झिरपते.
एका वाक्यात सांगायचं झाल्यास शेवंता ही व्यक्तिरेखा नाही; ती जिवंत वेदनेचं मूर्तिमंत रूप आहे. आणि ही कादंबरी म्हणजे मानवी संवेदनशीलतेवर कायमचा उमटलेला, न विझणारा अंगार आहे.
तानाजी धरणे
हेलपाटा कादंबरीकार
शरद यशवंत नवाळे यांच्या ‘शेवंता’ कादंबरीवर एक अस्वस्थ करणारे, हृदयद्रावक आणि भयाण वास्तव उघड करणारे साहित्यिक समीक्षण
