भारताच्या 500 मेगावॅट क्षमतेच्या प्रोटोटाइप फास्ट ब्रीडर रिॲक्टरने गाठला पहिला महत्वपूर्ण टप्पा

मुंबई: भारताच्या अणुऊर्जा कार्यक्रमातील एका महत्त्वपूर्ण कामगिरीमध्ये, 500 मेगावॅट क्षमतेच्या प्रोटोटाइप फास्ट ब्रीडर रिॲक्टरने (पीएफबीआर) 6 एप्रिल, 2026 रोजी रात्री 8:25 वाजता यशस्वीरित्या पहिला महत्वपूर्ण टप्पा गाठला आणि नियंत्रित अणुविखंडन साखळी अभिक्रियेची सुरुवात केली.

हा टप्पा भारताची दीर्घकालीन ऊर्जा सुरक्षा मजबूत करण्याच्या आणि स्वदेशी अणुतंत्रज्ञान क्षमतांना चालना देण्याच्या दिशेने एक महत्त्वपूर्ण पाऊल आहे.

अणुऊर्जा विभागाचे (डीएई) सचिव आणि अणुऊर्जा आयोगाचे (एईसी) अध्यक्ष डॉ. अजित कुमार मोहंती, इंदिरा गांधी अणुसंशोधन केंद्राचे (आयजीसीएआर) संचालक श्रीकुमार जी. पिल्लई, भारतीय नाभिकीय विद्युत निगम लिमिटेडचे (भाविनी) प्रभारी अध्यक्ष आणि व्यवस्थापकीय संचालक अल्लू अनंत आणि भाविनीचे माजी सीएमडी व होमी सेठनाचे अध्यक्ष के. व्ही. सुरेश कुमार यांच्या उपस्थितीत हा महत्त्वपूर्ण टप्पा पार करण्यात आला. अणुऊर्जा नियामक मंडळाने सखोल पुनरावलोकनानंतर दिलेल्या मंजुरीनंतर सर्व विहित सुरक्षा विषयक आवश्यकतांची यशस्वी पूर्तता केल्यानंतर हे यश प्राप्त झाले आहे.

अणुऊर्जा विभागाच्या अखत्यारीतील एक प्रमुख संशोधन आणि विकास संस्था असलेल्या इंदिरा गांधी अणुसंशोधन केंद्राने पीएफबीआरची स्वदेशी रचना आणि विकास केला आहे. या अणुभट्टीचे बांधकाम आणि कार्यान्वयन अणुऊर्जा विभागाच्या अखत्यारीतील सार्वजनिक क्षेत्रातील उपक्रम असलेल्या भारतीय नाभिकीय विद्युत निगम लिमिटेडने (भाविनी) केले आहे.

फास्ट ब्रीडर रिॲक्टर्स हे भारताच्या दीर्घकालीन अणुऊर्जा धोरणाचा एक प्रमुख आधारस्तंभ आहेत. पारंपरिक औष्णिक अणुभट्ट्यांच्या तुलनेत पीएफबीआर मध्ये युरेनियम-प्लुटोनियम मिश्रित ऑक्साईड (MOX) इंधनाचा वापर केला जातो. या अणुभट्टीभोवती युरेनियम-238 चे एक आच्छादन असते, जे न्यूट्रॉन शोषणाद्वारे विखंडनक्षम प्लुटोनियम-239 मध्ये रूपांतरित होते. यामुळे अणुभट्टी तिच्या वापरापेक्षा जास्त इंधन निर्माण करू शकते. या अणुभट्टीची रचना भविष्यात थोरियम-232 च्या वापरासाठी देखील केली आहे, ज्याचे युरेनियम-233 मध्ये रूपांतर केल्याने भारताच्या अणुऊर्जा कार्यक्रमाच्या तिसऱ्या टप्प्याला मदत होईल.

या क्षमतेमुळे इंधनाचा वापर लक्षणीयरीत्या वाढतो आणि भारताला त्याच्या मर्यादित युरेनियम साठ्यातून अधिक ऊर्जा मिळवणे शक्य होते, तसेच थोरियम-आधारित अणुभट्ट्यांच्या मोठ्या प्रमाणावरील तैनातीचा मार्ग प्रशस्त होतो.

पहिल्या टप्पा पूर्ण केल्यामुळे भारत आपल्या तीन-टप्प्यांच्या अणुऊर्जा कार्यक्रमाची पूर्ण क्षमता साकार करण्याच्या अधिक जवळ पोहोचला आहे. फास्ट ब्रीडर तंत्रज्ञान हे सध्याच्या प्रेशराइज्ड हेवी वॉटर रिॲक्टर्स (PHWRs) आणि भविष्यातील थोरियम-आधारित प्रणाली यांच्यातील एक महत्त्वाचा दुवा म्हणून काम करते, ज्यामुळे देशाच्या मुबलक थोरियम संसाधनांचा उपयोग करून शाश्वत आणि दीर्घकालीन स्वच्छ ऊर्जा निर्मिती करणे शक्य होते.

पीएफबीआरमध्ये प्रगत सुरक्षा प्रणाली, उच्च-तापमान असलेले तरल सोडियम शीतलक तंत्रज्ञान आणि एक बंद इंधन चक्र दृष्टिकोनाचा समावेश आहे, ज्यामुळे आण्विक सामग्रीचा कार्यक्षम पुनर्वापर, सुधारित स्थिरता आणि किरणोत्सर्गी कचऱ्यात घट शक्य होते.

हा महत्त्वाचा टप्पा, प्रामुख्याने स्वदेशी तंत्रज्ञान आणि घटकांचा वापर करून अणुभट्टीच्या रचना, निर्मिती आणि बांधकामात योगदान देणाऱ्या असंख्य शास्त्रज्ञ, अभियंते, तंत्रज्ञ आणि उद्योग भागीदारांच्या समर्पित प्रयत्नांचे प्रतीक आहे. प्रगत अणु अभियांत्रिकीमधील भारताचे वाढते कौशल्य आणि आत्मनिर्भर भारताच्या संकल्पनेअंतर्गत तंत्रज्ञान आत्मनिर्भरतेप्रती भारताची वचनबद्धता यातून अधोरेखित होते.

ऊर्जा उत्पादनाव्यतिरिक्त, फास्ट ब्रीडर कार्यक्रम अणुइंधन चक्र तंत्रज्ञान, प्रगत सामग्री, अणुभट्टी भौतिकी आणि मोठ्या प्रमाणावरील अभियांत्रिकी या क्षेत्रांमधील भारताच्या सामरिक क्षमता वाढवतो. या कार्यक्रमाद्वारे विकसित होणारे ज्ञान आणि पायाभूत सुविधा भविष्यातील अणुभट्टी रचना आणि पुढच्या पिढीच्या अणुतंत्रज्ञानाला साहाय्यभूत ठरतील.

भारत आपल्या स्वच्छ ऊर्जा साधनांचा विस्तार करत असून, फास्ट ब्रीडर अणुभट्ट्याद्वारे उच्च औष्णिक कार्यक्षमतेसह विश्वसनीय, कमी-कार्बन, बेस-लोड वीज पुरवठ्यामध्ये महत्त्वपूर्ण भूमिका बजावतील अशी अपेक्षा आहे. पहिल्या टप्प्यातील यश हे केवळ एक तंत्रज्ञान उपलब्धी नाही तर विकसित भारतासाठी शाश्वत आणि आत्मनिर्भर ऊर्जा भविष्याच्या दिशेने टाकलेले एक मोठे पाऊल देखील आहे.