संगमेश्वर: कोकणसह पश्चिम घाट परिसरात विपुल प्रमाणात आढळणारा फणस आता केवळ चविष्ट फळ म्हणून मर्यादित न राहता शेतकऱ्यांसाठी शाश्वत उत्पन्नाचा एक मजबूत आणि विश्वासार्ह स्रोत म्हणून नावारूपास आला आहे. एकेकाळी फणस खाल्ल्यानंतर निरुपयोगी समजून अक्षरशः फेकून दिल्या जाणाऱ्या त्याच्या बियांना (आठळ्यांना) बाजारात प्रचंड मागणी निर्माण झाली असून, पोषक मूल्यांनी समृद्ध असलेल्या या आठळ्या सध्या तब्बल १५० ते २०० रुपये प्रति किलो दराने विकल्या जात आहेत. आधुनिक प्रक्रिया उद्योग आणि शेती तंत्रज्ञानामुळे फणसाच्या आठळ्यांचे पीठ आता एक नवा ‘सुपरफूड’ पर्याय म्हणून बाजारपेठेत आपले स्थान पक्के करत आहे.
प्रथिने, लोह, पोटॅशियम, झिंक आणि तंतुमय पदार्थांचा समृद्ध साठा असणाऱ्या या बियांवर शास्त्रोक्त प्रक्रिया करून त्यांचे उच्च दर्जाचे पीठ तयार केले जात आहे. बाजारात सध्या ‘ग्लुटेनमुक्त’ अन्नपदार्थांना मोठी पसंती दिली जात असल्याने बिस्किटे, केक, पापड, चकल्या आणि कुकीज यांसारख्या विविध मूल्यवर्धित खाद्यपदार्थांमध्ये या पिठाचा वापर वेगाने वाढू लागला आहे. या वाढत्या मागणीमुळे स्थानिक शेतकरी आणि नवउद्योजकांसाठी आर्थिक प्रगतीचे नवे दालन खुले झाले असून, फणसाच्या बियांचे पीठ व्यावसायिक क्रांती घडवत आहे.
ग्रामीण भागातील महिला बचतगट, स्वयंरोजगार गट आणि लघुउद्योजकांनी या संधीचे सोने करत फणस प्रक्रिया उद्योगात मोठी झेप घेतली आहे. फणसाचे गरे, चिप्स, लोणचे, जॅम, पल्प यांच्या जोडीलाच आता बियांपासून बनवलेल्या पदार्थांचीही बाजारात यशस्वी विक्री केली जात असून, या अभिनव उपक्रमांमुळे ग्रामीण भागात मोठ्या प्रमाणावर रोजगारनिर्मिती होत आहे; परिणामी महिलांच्या आर्थिक सक्षमीकरणाला मोठा वेग मिळाला आहे. फणसाचे फळ, बिया, पाने आणि त्याचे लाकूड हे सर्वच घटक अत्यंत उपयुक्त ठरत असल्याने अनेक भागांत फणसाला ‘कल्पवृक्षसमान फळझाड’ मानले जाते. फळाच्या गऱ्यांसोबतच बियांपासूनही भरघोस नफा मिळत असल्याने, “फळाचे मोल आणि बियांचे मूल्य” जपणारा फणस शेतकऱ्यांसाठी दुहेरी फायदा मिळवून देणारी खरीखुरी ‘कृषी संपत्ती’ ठरत आहे.
