मुंबई: आज १ जून. सोशल मीडिया उघडल्यास आज एकाच वेळी अनेकांचे वाढदिवस असल्याचे पाहायला मिळते. फेसबुक, व्हॉट्सॲपवर शुभेच्छांचा वर्षाव होत असतो. केवळ सामान्य नागरिकच नाही, तर अनेक आजी-माजी लोकप्रतिनिधी, शासकीय कर्मचारी आणि ज्येष्ठ नागरिकांचा वाढदिवस आजच्याच दिवशी असतो. पण तुम्ही कधी विचार केला आहे का, की १ जून याच एकाच तारखेला एवढ्या मोठ्या संख्येने लोकांचे वाढदिवस का असतात? यामागे कोणतीही खगोलीय घटना किंवा योगायोग नसून, त्यामागे आपल्या देशातील एक जुनी प्रशासकीय पद्धत आणि ऐतिहासिक कारण आहे.
या रंजक कारणाचा घेतलेला हा सविस्तर आढावा:
१. शाळा प्रवेश आणि ‘अंदाजे’ तारीख
काही दशकांपूर्वी, म्हणजेच १९७०, १९८० किंवा त्यापूर्वीच्या काळात ग्रामीण भागात बाळंतपणं ही बहुतांश वेळा घरीच होत असत. आजच्यासारखी डिजिटल नोंदणी, नगरपालिका किंवा ग्रामपंचायतीत जन्म-मृत्यूची तात्काळ नोंद करण्याची पद्धत तेव्हा तितकीशी कडक नव्हती. अनेक पालकांकडे मुलांच्या जन्माची अचूक तारीख किंवा वेळ लिहून ठेवलेली नसायची.
जेव्हा ही मुले मोठी होऊन पहिलीत प्रवेश घेण्यासाठी शाळेत जात, तेव्हा शिक्षक पालकांना मुलाची जन्मतारीख विचारत असत. पालकांना अचूक तारीख माहीत नसल्यामुळे, शिक्षकच आपल्या अंदाजाने मुलाचे वय गृहीत धरून एक तारीख निश्चित करत असत.
२. १ जून हीच तारीख का निवडली गेली?
शाळेत प्रवेश निश्चित करताना १ जून ही तारीख निवडण्यामागे दोन मुख्य कारणे होती:
शैक्षणिक वर्षाची सुरुवात: महाराष्ट्रासह देशातील अनेक राज्यांमध्ये नवीन शैक्षणिक वर्ष हे जून महिन्यापासून सुरू होते. त्यामुळे हिशोब करायला सोपे जावे म्हणून १ जून ही तारीख आधार मानली गेली.
वयाची अट पूर्ण करणे: शासकीय नियमांनुसार पहिलीत प्रवेश घेण्यासाठी ठराविक वय पूर्ण असणे आवश्यक असायचे. मुलाचे वर्ष वाया जाऊ नये आणि त्याला शाळेत प्रवेश मिळावा, म्हणून शिक्षक सरसकट १ जून ही जन्मतारीख लिहून देत असत.
शिक्षकांचा तो ‘एक’ निर्णय: त्या काळातील शिक्षकांनी केवळ प्रवेशाची प्रक्रिया सुलभ व्हावी म्हणून कागदोपत्री लिहिलेली १ जून ही तारीख पुढे जाऊन त्या मुलांची अधिकृत जन्मतारीख बनली. हीच तारीख पुढे एलसी (दाखला), टीसी, १० वीचे बोर्ड सर्टिफिकेट, आधार कार्ड आणि पॅन कार्डवर कायम राहिली.
३. १ जानेवारीचाही असाच एक वेगळा ट्रेंड
१ जूनप्रमाणेच १ जानेवारी या तारखेलाही देशात मोठ्या प्रमाणावर वाढदिवस साजरे केले जातात. मात्र, या दोन्ही तारखांमधील प्रशासकीय कारण वेगवेगळे आहे. १ जून ही तारीख जशी ‘शाळा प्रवेशासाठी’ शिक्षकांनी दिली, तशीच १ जानेवारी ही तारीख शासकीय योजना, मतदार ओळखपत्र (Voter ID) आणि आधार कार्ड तयार करताना ज्यांच्याकडे जन्माचा कोणताही पुरावा नव्हता, त्यांच्यासाठी सॉफ्टवेअर किंवा अधिकाऱ्यांनी ‘डिफॉल्ट’ (Default) तारीख म्हणून निवडली.
बदलत्या काळासोबत ‘१ जून’चा ट्रेंड संपणार?
आता काळ बदलला आहे. २१ व्या शतकात जन्माच्या नोंदी अत्यंत अचूक आणि डिजिटल पद्धतीने ठेवल्या जातात. हॉस्पिटलमधून डिस्चार्ज मिळण्यापूर्वीच जन्माचा दाखला मिळण्याची प्रक्रिया आता सुरू झाली आहे. शाळा प्रवेशासाठी आता जन्माचा दाखला अनिवार्य करण्यात आला आहे.
त्यामुळे आजच्या २०-२५ वर्षांखालील तरुणांच्या बाबतीत १ जूनला सामूहिक वाढदिवस असण्याचे प्रमाण नगण्य आहे. परंतु, आपल्या आधीच्या पिढीसाठी म्हणजेच आपल्या आई-वडील, चुलते किंवा ज्येष्ठ नागरिकांसाठी १ जून हा आजही कागदोपत्री ‘हक्काचा’ वाढदिवस ठरला आहे. यामुळेच आजच्या दिवशी डिजिटल जगतात वाढदिवसांचा हा अनोखा महापूर पाहायला मिळतो.
